ترجمه؛ محمد جواد حق شناس

آنارشيسم و آنارشيست واژگاني هستند که در متون سياسي به مراتب مورد استفاده قرار مي گيرند و هر کس برداشتي از آنها دارد. اين اصطلاحات را بيشتر در معناي منفي و به منظور از ميدان به در کردن رقبا به کار مي برند، اما معناي درست آنها چيست؟

آنارشيسم فلسفه يي است که هر نوع اجبار به ويژه دولت و حکومت را رد مي کند. اين واژه از يونان باستان گرفته شده و معناي تحت اللفظي آن «حکومت نه» است و اغلب کاربردي منفي حاکي از هرج و مرج و بي نظمي دارد. اولين کسي که اين واژه را به کار برد پي ير جوزف پرودون (1865-1809) از آنارشيست هاي قرن نوزدهم بود که در سال 1840 خود را يک آنارشيست يعني حامي خودگرداني مستقيم و آزادي فردي و مخالف همه اشکال قدرت معرفي کرد.

در آنارشيسم نحله هاي مختلفي وجود دارد که روي برخي نکات توافق دارند. همه آنها هر شکلي از قدرت اجبار آميز و همچنين بيشتر اشکال اقتدار مبتني بر رضايت - شامل قانون، سياست، پليس، نظام جزايي، نيرو هاي نظامي و مذهب - را رد مي کنند زيرا معتقدند اين رضايت، واقعي نيست بلکه محصول جامعه پذيري و فريب به وسيله صاحبان قدرت است. اين جامعه پذيري توسط خانواده، رسانه هاي گروهي، مدرسه و کار، گروه همتايان (دوستان و همکلاسي ها) و مذهب صورت مي گيرد.

آنارشيست ها، بيش از هر چيز دولت و حکومت را رد مي کنند زيرا معتقدند تا شش هزار سال قبل همه انسان ها در جوامع بدون دولت زندگي مي کردند بنابراين اکنون نيز مي توانند به آن صورت زندگي کنند. همه آنها نگاه بسيار خوش بينانه به ماهيت انسان دارند و دليل شرارت برخي انسان ها را نوع تربيت آنها مي دانند،نه سرشت شان. نقاط اشتراک اصلي تمامي گرايش هاي آنارشيستي را مي توان در اين موارد خلاصه کرد؛ اتفاق نظر درباره آزادي به عنوان هدف اوليه، مخالفت با انواع مختلف دموکراسي نمايندگي و فريب دانستن آن و تاکيد بر تغيير بنيادي جامعه.

در حالت کلي آنارشيسم را مي توان به دو شاخه تقسيم بندي کرد؛ جناح چپ، جمع گرايان و «سوسياليست هاي افراطي» و جناح راست، فردگرايان و «ليبرال هاي افراطي».

يکي از شاخه هاي آنارشيسم چپ که مبدع آن پيتر کروپتکين روسي(1921-1842) است آنارشيسم- کاپيتاليسم است که با نظريه کمونيسم مارکس اشتراکات زيادي دارد با اين تفاوت که هر شکلي از دولت حتي يک دولت کارگري را رد مي کند. آنارشيست - کمونيست ها معتقدند سرشت انسان ذاتاً اجتماعي و نوع دوست است و جامعه بايد بر پايه همکاري متقابل و انجمن هاي داوطلبانه استوار باشد. قوانين تحميل شده از بالا نيز بايد با قرارداد هاي دموکراتيک يعني توافق هاي تعاوني و داوطلبانه در درون کمون ها يا بين آنها جايگزين شود.

شاخه ديگر آنارشيسم چپ، آنارشيسم- سنديکاليسم است که جيمز گيلوم از مهم ترين متفکران آن به شمار مي رود. آنها حامي انقلابي بودن اتحاديه هاي کارگري و در پي حذف دولت و اشتراکي کردن اقتصاد با استفاده از اعتصاب عمومي هستند.

اين دو شاخه آنارشيسم ريشه در سوسياليسم انقلابي دارند و اهداف شان شبيه به مارکسيسم است. با اين حال در چگونگي دستيابي به آن اهداف اختلاف نظر عميقي با مارکسيسم دارند؛ مارکس که حامي نظريه ماترياليستي «سوسياليسم علمي» بود آنارشيست هاي معاصر مانند پرودون را «سوسياليست هاي خيالي» مي ناميد. منظور وي از اين نسبت آن بود که نظريات آنها مبتني بر احساس و احکام ارزشي اخلاقي است تا بر پايه تحليل محکم و واقعي مانند جمله مشهور پرودون که «مالکيت دزدي است.» در عوض، آنارشيست هاي جمع گرا نيز مرحله گذار از ديکتاتوري پرولتارياي مارکس را که يک دولت کارگري موقت بعد از انقلاب است رد مي کنند. آنارشيست روسي ميخائيل باکونين معتقد بود؛ «برابري بدون آزادي، استبداد دولت است. مهلک ترين ترکيبي که مي تواند شکل بگيرد اتحاد سوسياليسم با استبداد است يعني متحد کردن آرزوي مردم براي رفاه مادي با ديکتاتوري يا تمرکز همه قدرت سياسي و اجتماعي در دولت.» کساني که وضعيت نظام شوروي را ديده اند امروزه مي توانند درستي پيش بيني باکونين را که چند دهه قبل از شکل گيري آن رژيم بيان شده بود، ببينند.

اما آنارشيست هاي فردگرا بر خلاف جمع گرايان مباني شان را به جاي سوسياليسم، تا حد زيادي از ليبراليسم مي گيرند. ماکس استيرنر از جمله نظريه پردازان اين مکتب است که نظريه «اصالت خودپرستي» را مطرح مي کرد که مفهومي است از اقتدار و استقلال شخصي کامل انسان که در آن فرد مرکز جهان اخلاقي خودش است و هيچ تعهدي نسبت به پذيرش قوانين يا محدوديت هاي ديگران ندارد. آنارشيسم - کاپيتاليسم نيز شکلي از اختيارگرايي افراطي است که مدافع نظريه اقتصادي بازار آزاد و خواستار دخالت حداقلي حکومت مثلاً تشکيل دادگاه ها و پليس خصوصي است. آنارشيست ها براي دستيابي به اهداف خود از روش هاي مختلفي بهره مي گيرند. آنها از لحاظ فکري و با توجه به مبادي شان بايد صلح طلب باشند اما برخي به دلايل متعدد به خشونت روي آورده اند. بنابراين مي توان گفت آنارشيست ها از دو روش خشونت طلبانه ( مانند شورش يا ترور) و صلح طلبانه (مانند تحريم برخي شرکت ها يا اعتصاب) براي رسيدن به مقاصدشان استفاده مي کنند.

انتقادات زيادي بر آنارشيسم از سوي مکاتب مختلف وارد شده است. مثلاً زماني که آنارشيسم از انسان به عنوان موجودي قابل تکامل و بهبودي سخن مي گويد متهم به خيال پردازي يعني خوش بيني زياد و روياي دست نيافتني مي شود که بخش زيادي از اين اتهام به آن دليل است که ساير مفسرين، نسبت به ماهيت انسان اعتقادي شبيه به آنارشيست ها ندارند. البته خود آنارشيست ها معتقدند ترديد درباره ماهيت انسان محصول جامعه پذيري و دولت و نظام هاي قدرت فاسدکننده يي است که آنها به دنبال انقراض شان هستند.در مقايسه آنارشيسم با ساير مکاتب مي توان گفت محافظه کاري، ليبراليسم و فاشيسم به رغم اختلاف نظرشان در مقابل آنارشيسم قرار مي گيرند زيرا بر اين اعتقادند که ساختن يک جامعه بي طبقه که آنارشيست ها به دنبال آن هستند نه مطلوب است،نه ممکن. حتي ليبرال ها که همچون آنارشيست ها اصل اول را آزادي مي دانند برخلاف آنها معتقدند دولت و قوانين آن براي تضمين آزادي واقعي و نظام نمايندگي براي محافظت از دموکراسي در برابر ديکتاتوري ضروري است. آنها مي ترسند با حاکم شدن آنارشيسم و جامعه بي قانون، استبداد بر افکار عمومي اکثريت حکمفرما و حقوق و ديدگاه اقليت ناديده گرفته شود که اين وضعيت با آزادي در تضاد است. اين موضوع را مي توان در جملات کروپتکين آنارشيست- کمونيست روسي مشاهده کرد. آنجا که همه افراد جامعه خواه کارگر يا سرمايه دار را دعوت به کار کردن مي کند و درباره آناني که کار نمي کنند، مي گويد؛ «اگر نتوانيد توليدکننده باشيد يا از انجام آن امتناع کنيد آنگاه مانند انساني منزوي يا ناتوان زندگي خواهيد کرد. اگر پول کافي داشته باشيم که احتياجات زندگي شما را تامين کنيم از انجام آن مشعوف خواهيم شد زيرا شما يک انسان هستيد و حق زندگي داريد، اما از آنجا که مي خواهيد تحت شرايط ويژه يي زندگي کرده و ساختارشکني کنيد به خاطر آن در ارتباطات روزمره با ديگر شهروندان دچار مشکل مي شويد. شما به عنوان روح جامعه بورژوازي شناخته خواهيد شد مگر آنکه دوستان تان شما را فرد بااستعدادي بدانند و با انجام همه کار هاي ضروري تان با مهرباني، شما را از همه تعهدات اخلاقي معاف کنند.» اين جملات نشانگر شکل سنگيني از محروميت اجتماعي است که بيش از دولت و قوانين آن در جامعه آرماني کروپتکين نصيب انسان ها مي شود.

مارکسيست ها نيز که در آرمان جامعه بدون دولت با آنارشيست ها هم نظرند آنها را به عدم تبيين درست دولت متهم مي کنند. آنها مي پرسند اگر ماهيت بشر تا اين اندازه خوب و دولت اينقدر بد، ظالم و فاسد است اولين بار دولت چگونه و چرا به وجود آمد و چرا اينقدر پايدار و فراگير شده است؟

به رغم کمرنگ شدن نظرات آنارشيست هاي راديکال با اين حال همچنان مي توان ردپاي گرايش هاي مختلف آنارشيستي را در فلسفه سياسي و دنياي سياست ملاحظه کرد. به عنوان مثال آنارشيسم راست با مطرح شدن نظرات رابرت نوزيک و موري روتبارد که معتقد به دولتي حداقلي و اقتصادي خود تنظيم گر بودند در دهه هاي 70 و 80 جان تازه يي گرفت و آنارشيست هاي صلح طلب نيز تاثير قوي در جنبش هاي ضدسرمايه داري، ضدهسته يي و حامي محيط زيست در دو دهه اخير داشته اند.

در نهايت اگر بخواهيم برخي از مهم ترين ضعف هاي آنارشيسم را بيان کنيم، مي توان به اين موارد اشاره کرد؛ نگاه آرماني به ماهيت انسان، انکار اشکال سنتي تشکيلات سياسي، تناقضات فلسفي و تمايل آن به خشونت.

لینک مطلب آنارشیسم در سایت هفتان